Brusela Eduki-taula Geografia | Historia | Demografia | Politika | Ondasun nabarmenak | Garraioa | Hiri senidetuak | Bruselar ospetsuak | Iruditegia | Erreferentziak | Kanpo loturak | Nabigazio menua50° 51′ 0″ N, 04° 21′ 0″ E / 50.85000°N,4.35000°E / 50.85000; 4.3500050° 51′ 0″ N, 04° 21′ 0″ E / 50.85000°N,4.35000°E / 50.85000; 4.35000http://www.brucity.be38. araua: Munduko estatu-izenak, herritarren izenak, hizkuntza ofizialak eta hiriburuakPortal web del Ayuntamiento de MadridWikimedia CommonsBruselako udal webgunea
Europako Kultura HiriburuakBrusela
nederlanderazfrantsesezalemanezBelgikakoFlandriakoEuropar BatasunekoNATOkfrantsesanederlanderaMoorsledetikBrujasGanteKoloniakoFlandesko Margarita III.aFilipe BurusoilarenBrabanteko dukerriaHabsburgoekinAustriako MaximilianoKarlos V.aFrantziako Luis XIV.akAustriako Ondorengotza GerranAustriarekinHerbehereetako Erresuma BatuarenBelgikako IraultzaLa MonnaieLeopoldo I.aLehenBigarren Mundu GerranEuropar Batasunekoharen eskualdearenEuropar BatasunekoAmsterdameko ItunakEuropako BatzordearenaEuropako KontseiluarenaEuropar LegebiltzarrarenaEstrasburgonburdinkristalAndré Waterkeyn1958anLehen Mailako Erakusketa OrokorrarenAltzairualuminiozkoesferazbrontzezkonederlanderaGrand Placeizpiritu1976koirailaren 20an2008anAtenasFlorentziaAmsterdamMendebaldeko BerlinParisGlasgowDublinMadrilAnberesLisboaLuxenburgo hiriaKopenhageTesalonikaStockholmWeimarReykjavikBergenHelsinkiBruselaPragaKrakoviaSantiago de CompostelaAvignonBoloniaRotterdamPortoBrujasSalamancaGrazGenovaLilleCorkPatrasLuxenburgo hiriaEskualde HandiaSibiuLiverpoolStavangerLinzVilniusEssenIstanbulPécsTurkuTallinnMariborGuimarãesKošiceMarseillaUmeåRigaMonsPlzeň/PilsenDonostiaWrocławAarhusPafosLeeuwardenVallettaMateraPlovdiv
(function()var node=document.getElementById("mw-dismissablenotice-anonplace");if(node)node.outerHTML="u003Cdiv class="mw-dismissable-notice"u003Eu003Cdiv class="mw-dismissable-notice-close"u003E[u003Ca tabindex="0" role="button"u003Eezkutatuu003C/au003E]u003C/divu003Eu003Cdiv class="mw-dismissable-notice-body"u003Eu003Cdiv id="localNotice" lang="eu" dir="ltr"u003Eu003Ctable style="font-size: 1.2em;" class="plainlinks ambox ambox-serious"u003Enu003Ctbodyu003Eu003Ctru003Enu003Ctd class="ambox-image"u003Enu003Cdiv style="width:52px;"u003E u003C/divu003Eu003C/tdu003Enu003Ctd class="ambox-text"u003Eu003Cbu003Eu003Ca href="/wiki/Atari:Hezkuntza/Lehiaketak/2019/04" title="Atari:Hezkuntza/Lehiaketak/2019/04"u003EEuskal Herriko XVIII. eta XIX. mendeko historiariu003C/au003Eu003C/bu003E buruzko lehiaketa martxan da. u003Ca href="/wiki/Atari:Hezkuntza/Lehiaketak/2019/04" title="Atari:Hezkuntza/Lehiaketak/2019/04"u003EParte hartuu003C/au003E eta irabazi sari ederrak.u003C/tdu003Enu003C/tru003Enu003C/tbodyu003Eu003C/tableu003Eu003C/divu003Eu003C/divu003Eu003C/divu003E";());
Brusela
Jump to navigation
Jump to search
Brusela Hiria | ||
|---|---|---|
 Brusela-Hiriburua | ||
 | ||
| ||
Izen ofiziala | Ville de Bruxelles / Stad Brussel | |
Estatua Eskualdea |  Belgika Brusela-Hiriburua | |
Alkatea | Yvan Mayeur | |
| Koordenatuak | 50° 51′ 0″ N, 04° 21′ 0″ E / 50.85000°N,4.35000°E / 50.85000; 4.35000Koordenatuak: 50° 51′ 0″ N, 04° 21′ 0″ E / 50.85000°N,4.35000°E / 50.85000; 4.35000 | |
  Brusela Hiria | ||
Eremua | 32,61 km2 | |
Biztanleria | 166.497 bizt. (2012) | |
Dentsitatea | 5.105,7 bizt./km² | |
Sorrera | 979 | |
http://www.brucity.be | ||
Brusela[1] (nederlanderaz: Brussel, ˈbrʏ.s̪əl̪ ahoskatua; frantsesez: Bruxelles, ˈbʀyˈsɛl ahoskatua; alemanez: Brüssel) Belgikako, Flandriako eta Europar Batasuneko hiriburua da. NATOk bertan du egoitza politikoa. Bruselar ia guztiek frantsesa dute ama-hizkuntza eta zati txiki batek nederlandera.
Brusela izena bi unitate administratibo desberdini aplikatzen zaie:
- 19 udalerrik osatutako eskualde urbanoari (Brusela-Hiriburua eskualdea)
- 19 udalerri hauetako nagusiari (Brusela Hiria).
Bruselako udaletxea
Eduki-taula
1 Geografia
1.1 Klima
2 Historia
3 Demografia
4 Politika
5 Ondasun nabarmenak
5.1 Atomium
5.2 Manneken Pis
6 Garraioa
7 Hiri senidetuak
8 Bruselar ospetsuak
9 Iruditegia
10 Erreferentziak
11 Kanpo loturak
Geografia |
Klima |
| Datu klimatikoak (Brussels) | |||||||||||||
|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|
| Hila | Urt | Ots | Mar | Api | Mai | Eka | Uzt | Abu | Ira | Urr | Aza | Abe | Urtekoa |
| Erregistraturiko tenperatura maximoa (°C) | 15.3 | 20.0 | 24.2 | 28.7 | 34.1 | 38.8 | 37.1 | 36.5 | 34.9 | 27.8 | 20.6 | 16.7 | 38.8 |
| Batez besteko tenperatura maximoa (°C) | 5.7 | 6.6 | 10.4 | 14.2 | 18.1 | 20.6 | 23.0 | 22.6 | 19.0 | 14.7 | 9.5 | 6.1 | 14.2 |
| Batez besteko tenperatura (ºC) | 3.3 | 3.7 | 6.8 | 9.8 | 13.6 | 16.2 | 18.4 | 18.0 | 14.9 | 11.1 | 6.8 | 3.9 | 10.5 |
| Batez besteko tenperatura minimoa (°C) | 0.7 | 0.7 | 3.1 | 5.3 | 9.2 | 11.9 | 14.0 | 13.6 | 10.9 | 7.8 | 4.1 | 1.6 | 6.9 |
| Erregistraturiko tenperatura minimoa (°C) | -21.1 | -18.3 | -13.6 | -5.7 | -2.2 | 0.3 | 4.4 | 3.9 | 0.0 | -6.8 | -12.8 | -17.7 | -21.1 |
| Pilatutako prezipitazioa (mm) | 76.1 | 63.1 | 70.0 | 51.3 | 66.5 | 71.8 | 73.5 | 79.3 | 68.9 | 74.9 | 76.4 | 81.0 | 852.4 |
| Prezipitazio egunak (≥ 1 mm) | 19.2 | 16.3 | 17.8 | 15.9 | 16.2 | 15.0 | 14.3 | 14.5 | 15.7 | 16.6 | 18.8 | 19.3 | 199 |
| Elur egunak (≥ 1 mm) | 5,2 | 5,9 | 3,2 | 2,4 | 0,4 | 0 | 0 | 0 | 0 | 0 | 2,4 | 4,6 | 24,1 |
| Eguzki orduak | 59 | 77 | 114 | 159 | 191 | 188 | 201 | 190 | 143 | 113 | 66 | 45 | 1546 |
Hezetasuna (%) | 86.6 | 82.5 | 78.5 | 72.5 | 73.2 | 74.1 | 74.3 | 75.5 | 80.9 | 84.6 | 88.2 | 88.8 | 80 |
Iturria: [2] | |||||||||||||
Historia |
Brusela izena lehenbiziz Broucsella moduan agertu zen. Izenaren jatorria bruk (zingira) eta sell (kokaleku), hau da, zingiraren kokaleku hitzetatik dator[3]. Bruselaren jatorria San Gaugericusen kapera bat izan zen, Senneko irla batean eraikita 580 urtearen inguruan[4]. San Vindicianusek, Canbraiko apezpikuak, Bosella aipatu zuen 695ean[5] oraindik herrixka bat zen. Bruselaren fundazio ofiziala 979aren inguruan kokatzen da, Behe Lotaringiako Karlos dukeak Santa Gudulako erlikiak ekarri zituenean Moorsledetik San Gaugericus kaperara. Karlosek lehenengo gotorlekua eraiki omen zuen, irla berean.
Leuveneko Lambert I.ak Karlosen alabarekin ezkontzean, Bruselako konderria lortu zuen. Tokia ondo kokatuta zegoenez, Senneren ondoan eta Brujas, Gante eta Koloniako bidean, Brusela laster hazi eta merkataritza gune garrantzitsua bilakatu zen. Populazioa 30.000 biztanle izatean, ondoko zingirak lehortu zituzten hiriaren hazkundea errazteko. Leuvengo kondeek Brabanteko dukeak titulua eskuratu zuten 1183-1184 artean. XIII. mendean hiriak lehenengo harresiak izan zituen[6].
Lorrenako Karlos, Bruselako fundatzailea
Mende horretan erabaki zen agiri ofizialetan latinaren ordez, nederlandera erabiltzea.
Hiria etengabeko handitzeak behartu zuen beste harresi eraztun bat eraikitzea (1356-1383). Gaur egun posible da hauetariko aztarna batzuk ikustea, gehienbat eraztun txikiarenak. Alderdi zaharra inguratzen duten zenbait errepidek nabarmen adierazten dute nondik zihoan antzinako murrua.
XV. mendean, Flandesko Margarita III.a eta Filipe Burusoilaren (Burgundiako dukea) ezkontzaren ondorioz, Valois Etxea eta Brabanteko dukerria bildu ziren, haien Antonio oinordekoarekin. Geroago, leinu hau Habsburgoekin lotu zen (Austriako Maximiliano, Maximiliano I.a, Erromako Enperadore Santua eta Burgundiako Mariaren ezkontza, Bruselan jaio zena). Honen ondorioz, Brabantek independentzia galdu zuen baina Brusela Herbeheretako hiriburua bilakatu zen.
1516an Karlos V.a, 1506tik Herbeheretako oinordekoa, Espainiako errege aukeratu zuten Bruselako katedralean. Aitonaren heriotzaren ondoren, Maximiliano I.a 1519an, Habsburgoren inperioa heredatu zuen, beraz, Erromako Enperadore Santuaren titulua ere.
1695ean, Frantziako Luis XIV.ak agindu zuen Brusela bonbardatzea. Gertaera honek eta ondoriozko suteak eragin zuten Bruselak inoiz izan duen hondamendirik handiena. Plaza Handia eta 4.000 etxe birrindu ziren. Geroago, hiriko gunea berreraiki zen itxuraldaketa sakonarekin, gaur egun nabaria dena. 1746an, Frantziak Austriako Ondorengotza Gerran hiria okupatu zuen, baina hiru urteren buruan Austriari bueltatu zion.
Bruselak Austriarekin iraun zuen 1795era arte, Frantzia Herbeheretako hegoaldeaz jabetu zenean. Brusela Dyle departamentuko burua bilakatu zen eta Frantziaren menpean egon zen 1815era arte. Urte horretan Herbehereetako Erresuma Batuaren zati bat zen. Dyle departamentuak Hegoaldeko Brabant izena hartu zuen, Brusela hiriburua izanik.
1830ean, Belgikako Iraultza gertatu zen Auber operaren antzezpen baten ostean, Porticiren mutua, La Monnaie antzokian. Brusela aukeratu zen estatu eta gobernu berriaren egoitza izateko. 1831ko uztailaren 21ean, Leopoldo I.a belgikarren lehenengo errege izendatu zen. Honek harresiak botatzeaz gain eraikin berriak altxatu zituen ere. Independentziaren ondoren, hiriak hainbat aldaketa izan zituen. Senne ibaia osasunerako arrisku handia bilakatu zenez, estali zen eta horren lekuan bulebarrak agertu ziren.
Belgikaren independentzia unean, Bruselako populazioaren bi heren hizkuntzaz nederlanderadunak ziren, nahiz eta 1921. arte frantsesa administrazioko hizkuntza bakarra eta eliteen hizkuntza izan zen. XIX.-XX. mendeetan zehar azken hau bihurtu zen hiriko biztanle gehienen hizkuntza. Hala ere, aipatutako urtean, Belgika hiru hizkuntz-eskualdetan banatu zen: Flandrian nederlandera, Valonian frantsesa eta Bruselan elebiduna.
Lehen Mundu Gerran, alemaniarrek Brusela okupatu zuten kalte handirik egin gabe. Bigarren Mundu Gerran, berriz, britainiarrek alemaniarren eskuetatik askatu zutenerako, egindako kalteak handiagoak izan ziren.
Gerraren ondoren, Brusela modernizatu zen. Ipar-hegoaldeko konexioa, hiriko tren geltokirik handienak lotzen zituena, 1952an bukatu zen. Bruselako premetroa 1969an eta metroa 1976an amaitu ziren. 1960tik Brusela, de facto, Europar Batasuneko hiriburua bilakatu zenez eraikin historiko ugari behera bota ziren beste berri batzuk kokatzeko haien lekuan. Prozesu honi Bruselizazioa deitu zen.
Brusela haren eskualdearen hiriburua da 1989tik. Bere estatusa elebiduna da eta Flandes eta Valoniarekin Belgikako hiru eskualdeak osatzen ditu[7].
Demografia |
| Urtea | 1900 | 1910 | 1920 | 1930 | 1947 | 1961 | 1970 | 1976 | |
|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|
| Biztanleria | 183.686 | 177.078 | 154.801 | 200.433 | 184.838 | 170.489 | 161.080 | 152.850 | |
| Iturria: Nationaal Instituut voor de Statistiek | |||||||||
- 1921: Honako udalerriak anexionatu zituen: Haren, Laken en Neder-Over-Heembeek
| Urtea | 1977 | 1980 | 1985 | 1990 | 1995 | 2000 | 2005 | 2010 |
|---|---|---|---|---|---|---|---|---|
| Biztanleria | 152.850 | 143.957 | 136.569 | 136.706 | 135.681 | 133.859 | 142.853 | 157.673 |
| Iturria: Nationaal Instituut voor de Statistiek | ||||||||
Politika |
Bruselak Europar Batasuneko hiriburu funtzioak betetzen ditu. Berez EBk ez du hiriburu ofizialik, baina Amsterdameko Itunak formalki aitortzen dio Bruselari batasuneko hiru erakunde politiko nagusien kokagunea: Europako Batzordearena, Europako Kontseiluarena eta Europar Legebiltzarrarena (azken erakunde honek bi egoitza ditu, bata Estrasburgon osoko bilkuretarako, eta bestea Bruselan komiteen eta alderdi politikoen bilkuretarako).
Ondasun nabarmenak |
Atomium |
103 metroko eraikin bitxia da, eta burdin kristal bat irudikatzen du, 165 mila milioi handiz handiagoa. Eraikin hau, André Waterkeyn arkitektoak diseinatu zuen, 1958an, Bruselan bertan ospatu zen Lehen Mailako Erakusketa Orokorraren ondorioz. Altzairu eta aluminiozko 9 esferaz osaturik dago. Horietako bakoitzak, 18 metroko diametroa du.
Manneken Pis |
50 cm inguruko brontzezko estatutxoa da, Bruselako erdigunean dagoena. Iturriaren barnera txiza egiten ari den mutiko biluzi bat irudikatzen du. Bruselako hizkeran (nederlandera oinarrikoa) Menneke Pis esapideak "mutikoa txiza egiten" esan nahi du.
Atomiuma eta Grand Place-ekin batera, hiriko ikurretako bat da, baita bertako toki turistikoenetako bat ere, bertako biztanleen izpiritu independentearen ikur ere badela. Turista guztiek egiten dute argazki bat bertan.
Garraioa |
Brusela hiriko garraiobide publikoa da. 1976ko irailaren 20an zabaldu zen eta gaur egun metro-sareak hiru linea eta 32,2 kilometro dauzka.
2008an 136 milioi bidaiarik erabili zuten.
Hiri senidetuak |
Brusela ondorengo hiriekin senidetuta dago:
|
|
Bruselar ospetsuak |
Georges Remi "Hergé" (1907–1983), komikigilea.
Pierre Culliford "Peyo" (1928–1992), komikigilea.
Lara Fabian (1970-), abeslari eta pianojolea.
Iruditegia |
Hiriaren ikuspegia katedraletik.
Errege-erreginen jauregia
Monnaie antzokia
Katedrala
Antzinako dorrea eta harresiak
Grand Place
Manneken Pis
Musika aretoa
Antzinako harresien dorre bat
Errege jauregia.
Erreferentziak |
↑
Euskaltzaindia 38. araua: Munduko estatu-izenak, herritarren izenak, hizkuntza ofizialak eta hiriburuak .
↑ http://www.meteo.be/meteo/view/fr/360361-Parametres.html Meteo.be webgunea
↑ Geert van Istendael Arm Brussel, uitgeverij Atlas, ISBN 90-450-0853-X
↑ "Brussels History". City-data.com. Retrieved 5 July 2009.
↑ Jean Baptiste D'Hane, François Huet, P.A. Lenz, H.G. Moke (1837). Nouvelles archives historiques, philosophiques, et littéraires (in French) 1. Gent: C. Annoot- Braeckman. p. 405
↑ (Nederlanderaz) Zo ontstond Brussel Vlaamse Gemeenschapscommissie – Commission of the Flemish Community in Brussels
↑ Belgikako konstituzioaren 3. artikulua
↑ (Gaztelaniaz)
Portal web del Ayuntamiento de Madrid, . Noiz kontsultatua: 2018-08-09 .
Kanpo loturak |
 | Wikimedia Commonsen badira fitxategi gehiago, gai hau dutenak: Brusela  |
Bruselako udal webgunea (Frantsesez) (Nederlanderaz) (Ingelesez)
| |||||
 | Europako kultura-hiriburuak | |
|---|---|---|
1985 Atenas • | ||
(window.RLQ=window.RLQ||[]).push(function()mw.log.warn("Gadget "ErrefAurrebista" was not loaded. Please migrate it to use ResourceLoader. See u003Chttps://eu.wikipedia.org/wiki/Berezi:Gadgetaku003E."););
Kategoriak:
- Europako Kultura Hiriburuak
- Brusela
(window.RLQ=window.RLQ||[]).push(function()mw.config.set("wgPageParseReport":"limitreport":"cputime":"0.972","walltime":"1.232","ppvisitednodes":"value":21046,"limit":1000000,"ppgeneratednodes":"value":0,"limit":1500000,"postexpandincludesize":"value":166278,"limit":2097152,"templateargumentsize":"value":27225,"limit":2097152,"expansiondepth":"value":18,"limit":40,"expensivefunctioncount":"value":2,"limit":500,"unstrip-depth":"value":0,"limit":20,"unstrip-size":"value":11947,"limit":5000000,"entityaccesscount":"value":1,"limit":400,"timingprofile":["100.00% 1046.570 1 -total"," 55.76% 583.617 1 Txantiloi:Klima"," 52.34% 547.734 10 Txantiloi:Klima/line"," 43.10% 451.062 366 Txantiloi:Hexadecimal"," 24.45% 255.875 65 Txantiloi:Klima/colt"," 11.87% 124.231 1 Txantiloi:Commonskat"," 11.58% 121.226 1 Txantiloi:Sister"," 11.29% 118.119 1 Txantiloi:Albo_kutxa"," 9.69% 101.427 1 Txantiloi:Belgikako_udalerri_infotaula"," 9.27% 96.967 1 Txantiloi:Udalerri_infotaula"],"scribunto":"limitreport-timeusage":"value":"0.307","limit":"10.000","limitreport-memusage":"value":2078302,"limit":52428800,"cachereport":"origin":"mw1251","timestamp":"20190412222330","ttl":2592000,"transientcontent":false);mw.config.set("wgBackendResponseTime":153,"wgHostname":"mw1261"););
